Điều 259 Bộ luật dân sự 2015: Hiệu lực của quyền hưởng dụng

Ý nghĩa của quy định về hiệu lực

Điều 259 của Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra quy tắc rất rõ: quyền hưởng dụng chỉ phát sinh từ thời điểm nhận chuyển giao tài sản, trừ khi các bên có thỏa thuận khác hoặc luật liên quan quy định khác. Quy định này nhằm chốt một mốc pháp lý cụ thể để xác định khi nào người hưởng dụng bắt đầu có quyền khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản. Đây là điểm quan trọng để tránh tranh chấp về thời điểm bắt đầu thực hiện quyền, nhất là trong các giao dịch có tài sản phải bàn giao thực tế.

Điểm cần nắm khi áp dụng

“Nhận chuyển giao tài sản” là dấu hiệu kích hoạt hiệu lực theo nguyên tắc chung, nên không nên đồng nhất với thời điểm ký hợp đồng hay thời điểm lập văn bản xác lập quyền. Nếu tài sản chưa được bàn giao, quyền hưởng dụng chưa mặc nhiên phát sinh, trừ khi văn bản thỏa thuận hoặc luật chuyên ngành quy định khác. Vì vậy, trong thực tiễn, cần kiểm tra kỹ biên bản bàn giao, thời điểm giao nhận và các điều khoản về thời điểm phát sinh quyền.

Quy định thứ hai của điều luật có ý nghĩa đối kháng mạnh: quyền hưởng dụng đã xác lập có hiệu lực đối với mọi cá nhân, pháp nhân. Nói cách khác, khi quyền đã phát sinh hợp lệ, bên thứ ba phải tôn trọng quyền đó, không thể viện lý do không phải là bên ký kết để phủ nhận. Đây là cơ chế bảo vệ người hưởng dụng và bảo đảm tài sản được khai thác ổn định trong toàn bộ thời hạn hưởng dụng.

Điều kiện để “kích hoạt” quyền hưởng dụng

Để điều luật vận hành, trước hết phải có căn cứ xác lập quyền hưởng dụng theo quy định của Bộ luật Dân sự, như theo thỏa thuận, theo di chúc hoặc theo luật. Sau đó, tài sản phải được chuyển giao thực tế cho người hưởng dụng, trừ trường hợp có cơ chế pháp lý khác làm thay đổi mốc phát sinh. Nếu có quy định chuyên ngành yêu cầu đăng ký, công bố hoặc thủ tục riêng, mốc hiệu lực sẽ phải tuân theo quy định đó.

Hiểu nhầm thường gặp

Một hiểu nhầm phổ biến là cho rằng chỉ cần có hợp đồng là quyền hưởng dụng đã hoàn toàn phát sinh. Cách hiểu này không đúng với nguyên tắc của Điều 259, vì thời điểm quyết định thường là thời điểm nhận chuyển giao tài sản chứ không phải thời điểm giao kết văn bản. Một hiểu nhầm khác là cho rằng quyền hưởng dụng chỉ có giá trị giữa hai bên; thực tế, điều luật khẳng định hiệu lực đối kháng với mọi cá nhân, pháp nhân, nên người thứ ba cũng bị ràng buộc trong phạm vi pháp luật cho phép.

Lưu ý thực tiễn

Khi soạn thảo hoặc kiểm tra giao dịch liên quan đến quyền hưởng dụng, cần tách bạch ba mốc: thời điểm xác lập quyền, thời điểm chuyển giao tài sản và thời điểm quyền có hiệu lực đối kháng. Nếu điều khoản hợp đồng ghi nhận khác với nguyên tắc luật định, phải xem thỏa thuận đó có hợp pháp và có làm thay đổi được mốc phát sinh hay không. Trong tranh chấp, chứng cứ bàn giao tài sản thường là yếu tố then chốt để xác định quyền đã thực sự có hiệu lực hay chưa.