Điều 258 Bộ luật dân sự 2015: Căn cứ xác lập quyền hưởng dụng

Ý nghĩa của quy định

Điều 258 cho thấy nhà làm luật thiết kế quyền hưởng dụng như một quyền khác đối với tài sản, chỉ phát sinh khi có căn cứ pháp lý xác định. Quy định này nhằm bảo đảm sự an toàn pháp lý cho cả chủ sở hữu và người hưởng dụng, tránh việc suy diễn rằng cứ được giao tài sản hoặc đang khai thác tài sản thì đương nhiên có quyền hưởng dụng. Cách tiếp cận của điều luật đặt trọng tâm vào nguồn gốc xác lập quyền, không phải vào việc ai đang trực tiếp chiếm giữ hay sử dụng tài sản.

Ba căn cứ cần có

Quyền hưởng dụng chỉ được xác lập khi rơi vào một trong ba trường hợp: do luật quy định, do các bên thỏa thuận hoặc do di chúc chỉ định. Đây là các căn cứ độc lập, nhưng đều phải thể hiện rõ ý chí pháp lý để làm phát sinh quyền. Khi xem xét một tình huống cụ thể, cần kiểm tra trước hết có văn bản pháp luật áp dụng, hợp đồng/thỏa thuận xác lập quyền, hoặc nội dung di chúc hợp lệ hay không.

Theo quy định của luật

Căn cứ này áp dụng khi chính luật chuyên ngành hoặc luật dân sự quy định trực tiếp việc một chủ thể được hưởng dụng tài sản của chủ thể khác. Trên thực tế, đây là dạng căn cứ mang tính ngoại lệ và phải được xác định chặt chẽ bằng quy phạm pháp luật cụ thể, không thể tự suy diễn từ hoàn cảnh quan hệ tài sản. Nếu không có quy định rõ ràng, không thể mặc nhiên coi quyền sử dụng tài sản là quyền hưởng dụng.

Theo thỏa thuận

Đây là căn cứ thường gặp nhất trong giao dịch dân sự. Các bên phải có sự thống nhất về việc xác lập quyền hưởng dụng, đối tượng tài sản, thời hạn hưởng dụng và phạm vi quyền của bên hưởng dụng. Nếu chỉ giao tài sản để quản lý, khai thác hoặc sử dụng tạm thời mà không thể hiện ý chí xác lập quyền hưởng dụng, quan hệ đó thường chỉ là thuê, mượn, gửi giữ hoặc một quan hệ dân sự khác.

Theo di chúc

Quyền hưởng dụng có thể được thiết lập theo ý chí của người lập di chúc, nhưng chỉ phát sinh khi di chúc hợp pháp và nội dung chỉ định đủ rõ. Điểm cần lưu ý là người được chỉ định không trở thành chủ sở hữu tài sản, mà chỉ có quyền khai thác công dụng và hưởng hoa lợi, lợi tức trong thời hạn luật định hoặc thời hạn do di chúc xác định phù hợp pháp luật. Đây là nhầm lẫn khá phổ biến trong thực tiễn thừa kế.

Lưu ý khi áp dụng

Điều 258 không nói về nội dung quyền hưởng dụng, mà chỉ trả lời câu hỏi quyền đó được hình thành từ đâu. Vì vậy, khi áp dụng điều luật này cần đọc cùng các điều về khái niệm, thời hạn, quyền và nghĩa vụ của người hưởng dụng, cũng như căn cứ chấm dứt quyền hưởng dụng trong Bộ luật Dân sự 2015. Một sai lầm thường gặp là đồng nhất quyền hưởng dụng với quyền sở hữu hoặc với việc được phép sử dụng tài sản theo thiện chí, trong khi ba khái niệm này khác nhau về bản chất và hậu quả pháp lý.

Trong tranh chấp, trọng tâm chứng minh thường nằm ở căn cứ xác lập: có thỏa thuận hay không, di chúc có hợp lệ không, và có quy phạm pháp luật nào trực tiếp làm phát sinh quyền hay không. Nếu không chứng minh được căn cứ này, yêu cầu công nhận quyền hưởng dụng rất khó được chấp nhận.