Điều 243 Bộ luật dân sự 2015: Tài sản bị trưng mua
Bình luận Điều 243 BLDS 2015 về thời điểm chấm dứt quyền sở hữu khi Nhà nước trưng mua tài sản và các lưu ý áp dụng.
Điều 243. Tài sản bị trưng mua
Trường hợp Nhà nước trưng mua tài sản theo quy định của luật thì quyền sở hữu đối với tài sản của chủ sở hữu đó chấm dứt kể từ thời điểm quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền có hiệu lực pháp luật.
Ý nghĩa của điều luật
Điều 243 không tự tạo ra căn cứ trưng mua, mà chỉ xử lý hậu quả pháp lý của việc trưng mua đã được thực hiện đúng theo luật chuyên ngành. Cách quy định này cho thấy Bộ luật Dân sự lựa chọn mốc pháp lý rõ ràng để xác định thời điểm chấm dứt quyền sở hữu, tránh tranh chấp về việc tài sản đã thuộc về Nhà nước từ khi nào. Đây là điểm cốt lõi khi áp dụng điều luật trong thực tiễn.
Điều kiện để Điều 243 được áp dụng
Muốn áp dụng Điều 243, trước hết phải có việc trưng mua tài sản theo đúng quy định của luật, hiện nay là Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản. Theo Luật này, trưng mua chỉ được thực hiện trong trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh và vì lợi ích quốc gia, bằng quyết định hành chính của cơ quan có thẩm quyền. Vì vậy, Điều 243 chỉ phát sinh khi quyết định trưng mua hợp pháp và đã có hiệu lực pháp luật.
Điểm cần nắm là điều luật không phụ thuộc vào việc đã thanh toán tiền trưng mua hay chưa. Việc thanh toán là nghĩa vụ tiếp theo của Nhà nước theo luật chuyên ngành, còn thời điểm chấm dứt quyền sở hữu được xác định theo hiệu lực pháp luật của quyết định trưng mua.
Trọng tâm khi áp dụng
Mốc thời gian quyết định là thời điểm quyết định trưng mua có hiệu lực pháp luật, không phải thời điểm ban hành, thông báo, niêm yết hay bàn giao tài sản. Từ mốc này, chủ sở hữu cũ chấm dứt quyền sở hữu đối với tài sản bị trưng mua. Nói cách khác, quyền sở hữu được chuyển dịch bằng hiệu lực của quyết định nhà nước, chứ không phải bằng thỏa thuận dân sự.
Quy định này giúp xác định rõ bên nào còn có quyền định đoạt, sử dụng, khai thác tài sản tại từng thời điểm. Trong tranh chấp, mốc hiệu lực của quyết định là căn cứ quan trọng để xác định giao dịch nào còn hợp pháp, giao dịch nào đã vượt quá phạm vi quyền sở hữu của người có tài sản trước đây.
Những hiểu nhầm thường gặp
Một nhầm lẫn phổ biến là coi trưng mua như một giao dịch mua bán thông thường. Thực tế, đây là biện pháp hành chính đặc biệt do luật quy định, phát sinh trong tình huống đặc biệt vì lợi ích công. Do đó, ý chí của chủ sở hữu không quyết định việc chuyển quyền sở hữu, mà quyết định hành chính có hiệu lực mới là căn cứ pháp lý trực tiếp.
Nhầm lẫn thứ hai là cho rằng quyền sở hữu chỉ chấm dứt khi đã nhận đủ tiền trưng mua. Cách hiểu này không đúng với Điều 243. Quyền sở hữu chấm dứt theo hiệu lực pháp luật của quyết định trưng mua; việc thanh toán là nghĩa vụ bồi hoàn riêng, không làm thay đổi mốc chấm dứt quyền sở hữu.
Lưu ý thực tiễn
Khi xử lý tình huống cụ thể, cần kiểm tra đồng thời hai vấn đề: quyết định trưng mua có đúng thẩm quyền, đúng căn cứ luật định và đã có hiệu lực pháp luật hay chưa. Nếu quyết định chưa có hiệu lực, chưa thể coi quyền sở hữu đã chấm dứt theo Điều 243. Nếu quyết định đã có hiệu lực, các giao dịch tiếp theo liên quan đến tài sản phải được đánh giá trên cơ sở tài sản đã thuộc phạm vi quản lý của Nhà nước.
Điều 243 cũng cho thấy sự tách bạch giữa chấm dứt quyền sở hữu và giải quyết nghĩa vụ tài chính. Khi áp dụng, không nên nhập hai vấn đề này thành một, vì điều đó dễ dẫn đến sai mốc pháp lý và sai chủ thể có quyền đối với tài sản.