Điều 226 Bộ luật dân sự 2015: Xác lập quyền sở hữu trong trường hợp trộn lẫn
Bình luận Điều 226 BLDS 2015 về xác lập quyền sở hữu khi trộn lẫn, điều kiện áp dụng và cách xử lý tranh chấp.
Điều 226. Xác lập quyền sở hữu trong trường hợp trộn lẫn
1. Trường hợp tài sản của nhiều chủ sở hữu khác nhau được trộn lẫn với nhau tạo thành vật mới không chia được thì vật mới là tài sản thuộc sở hữu chung của các chủ sở hữu đó, kể từ thời điểm trộn lẫn.
2. Khi một người đã trộn lẫn tài sản của người khác vào tài sản của mình, mặc dù đã biết hoặc phải biết tài sản đó không phải của mình và không được sự đồng ý của chủ sở hữu tài sản bị trộn lẫn thì chủ sở hữu tài sản bị trộn lẫn có một trong các quyền sau đây:
a) Yêu cầu người đã trộn lẫn tài sản giao tài sản mới cho mình và thanh toán cho người đã trộn lẫn phần giá trị tài sản của người đó;
b) Yêu cầu người đã trộn lẫn tài sản thanh toán giá trị phần tài sản của mình và bồi thường thiệt hại nếu không nhận tài sản mới.
Ý nghĩa của quy định
Điều 226 nhằm giải quyết hậu quả pháp lý khi tài sản bị trộn lẫn đến mức không thể tách ra để trả lại nguyên trạng. Cách tiếp cận của điều luật là không ưu tiên “ai giữ vật”, mà ưu tiên xác định quyền sở hữu đối với phần giá trị tương ứng của từng chủ thể. Đây là cơ chế bảo vệ công bằng trong các quan hệ dân sự, nhất là khi việc trộn lẫn làm phát sinh một vật mới có giá trị sử dụng độc lập.
Điều kiện để áp dụng
Quy định này chỉ được kích hoạt khi có tài sản của nhiều chủ sở hữu khác nhau bị trộn lẫn với nhau và tạo thành vật mới không chia được. Nếu vẫn có thể phân tách, xác định phần của từng bên, thì không đặt ra cơ chế sở hữu chung theo Điều 226. Thời điểm xác lập sở hữu chung được tính ngay từ thời điểm trộn lẫn, không phụ thuộc vào việc các bên có tranh chấp hay đã yêu cầu hoàn trả hay chưa.
Nguyên tắc xử lý khi trộn lẫn ngay tình
Trong trường hợp việc trộn lẫn xảy ra mà không có yếu tố cố ý xâm phạm, vật mới sẽ trở thành tài sản thuộc sở hữu chung của các chủ sở hữu tương ứng với giá trị phần tài sản đã góp vào. Điểm cốt lõi cần nắm là điều luật không làm mất quyền sở hữu của bất kỳ bên nào; quyền đó được chuyển hóa từ quyền đối với vật riêng thành quyền đối với vật mới và phần giá trị tương ứng. Khi áp dụng thực tế, cần xác định chính xác tỷ lệ, giá trị hoặc mức đóng góp của từng chủ sở hữu để làm căn cứ chia quyền.
Trường hợp trộn lẫn trái ý chí của chủ sở hữu
Khoản 2 Điều 226 xử lý tình huống một người biết hoặc phải biết tài sản không thuộc mình nhưng vẫn trộn lẫn vào tài sản của mình và không được sự đồng ý của chủ sở hữu. Đây là điểm thể hiện thái độ pháp lý rõ ràng đối với hành vi xâm lấn quyền sở hữu: người vi phạm không được hưởng lợi từ việc làm trái phép của mình. Chủ sở hữu tài sản bị trộn lẫn có quyền lựa chọn phương án nhận tài sản mới kèm thanh toán phần giá trị cho bên trộn lẫn, hoặc yêu cầu thanh toán giá trị phần tài sản của mình và bồi thường thiệt hại nếu không nhận vật mới.
Lưu ý khi áp dụng
Không nên nhầm Điều 226 với các tranh chấp chỉ đơn thuần về nhầm lẫn giao dịch hoặc chiếm giữ tài sản; trọng tâm của điều luật là hậu quả pháp lý của việc trộn lẫn làm phát sinh vật mới không thể tách rời. Cũng không nên mặc nhiên cho rằng cứ trộn lẫn là toàn bộ vật mới thuộc về người đang giữ tài sản; quyền sở hữu được xác định theo nguồn gốc, giá trị và yếu tố đồng ý. Trong thực tiễn, chứng cứ về nguồn gốc tài sản, tỷ lệ pha trộn, thời điểm trộn lẫn và ý chí của các bên là những dữ kiện quyết định kết quả áp dụng điều luật.