Điều 212 Bộ luật dân sự 2015: Sở hữu chung của các thành viên gia đình

Ý nghĩa của quy định

Điều 212 ghi nhận tài sản chung của gia đình không hình thành từ một “chủ thể hộ gia đình” độc lập, mà từ quan hệ sở hữu chung giữa các thành viên gia đình cùng sống chung. Cách tiếp cận này nhằm bảo vệ giá trị đóng góp của từng thành viên và hạn chế việc một người tự ý định đoạt tài sản chung. Trong thực tiễn, đây là điều luật thường được viện dẫn khi xác định hiệu lực giao dịch đối với nhà đất, tài sản đăng ký hoặc tài sản tạo ra nguồn sống chính của gia đình.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Thứ nhất, tài sản chung phải có căn cứ hình thành từ đóng góp, cùng tạo lập hoặc từ các căn cứ xác lập quyền sở hữu khác mà pháp luật công nhận. Việc “cùng sống chung” không tự động làm mọi tài sản trở thành tài sản chung; phải nhìn vào nguồn gốc và cách xác lập quyền sở hữu. Đây là điểm dễ bị hiểu nhầm nhất trong tranh chấp tài sản gia đình.

Thứ hai, nguyên tắc quản lý là thỏa thuận. Khi chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung, ý chí thống nhất của các thành viên là nền tảng áp dụng điều luật. Nếu các bên không thỏa thuận được, pháp luật chuyển sang cơ chế sở hữu chung theo phần, trừ trường hợp thuộc Điều 213 Bộ luật Dân sự 2015.

Thứ ba, với bất động sản, động sản phải đăng ký và tài sản là nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình, việc định đoạt phải có sự thỏa thuận của tất cả thành viên gia đình là người thành niên có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, trừ khi luật chuyên ngành quy định khác. Đây là điều kiện pháp lý bắt buộc, không phải chỉ là khuyến nghị về mặt gia đình. Giao dịch thiếu sự đồng ý của người có quyền thường dẫn đến tranh chấp về hiệu lực.

Những nhầm lẫn thường gặp

Không đồng nhất “hộ gia đình” với “sở hữu chung”: Điều luật này điều chỉnh sở hữu chung của các thành viên gia đình cùng sống chung, không phải mọi trường hợp tài sản đứng tên hộ gia đình đều đương nhiên là tài sản chung theo nghĩa tuyệt đối. Khi xử lý tranh chấp phải xác định đúng chủ thể, nguồn gốc tài sản và thành viên có quyền liên quan.

Không mặc nhiên suy đoán phần của từng người: Nếu các bên không có thỏa thuận rõ, phần quyền của mỗi thành viên có thể phải xác định theo quy định về sở hữu chung theo phần và các chứng cứ về công sức đóng góp, nguồn tiền, quá trình tạo lập tài sản. Vì vậy, hồ sơ chứng minh nguồn gốc tài sản có ý nghĩa quyết định.

Lưu ý thực tiễn

Khi xem xét một giao dịch liên quan đến tài sản gia đình, cần kiểm tra đồng thời ba yếu tố: tài sản có phải tài sản chung hay không, thành viên nào có quyền đối với tài sản đó, và giao dịch đã có đủ sự thỏa thuận bắt buộc chưa. Nếu thiếu một trong các yếu tố này, hiệu lực giao dịch rất dễ bị tranh chấp. Trong giải quyết án, cơ quan có thẩm quyền thường phải làm rõ quan hệ thành viên, nguồn gốc hình thành tài sản và phạm vi ý chí của từng người trước khi kết luận quyền định đoạt.

Trọng tâm áp dụng

• Tài sản phải có căn cứ hình thành từ đóng góp hoặc tạo lập chung.
• Quản lý, sử dụng, định đoạt dựa trên thỏa thuận của các thành viên.
• Giao dịch liên quan bất động sản, tài sản đăng ký, nguồn thu nhập chủ yếu cần sự đồng ý của tất cả thành viên thành niên có đầy đủ năng lực hành vi dân sự.
• Khi không có thỏa thuận, áp dụng quy định về sở hữu chung theo phần, trừ trường hợp Điều 213 Bộ luật Dân sự 2015.