Điều 191 Bộ luật dân sự 2015: Quyền sử dụng của người không phải là chủ sở hữu

Ý nghĩa của quy định

Điều 191 ghi nhận một nguyên tắc thực tiễn của pháp luật dân sự: quyền sử dụng tài sản không phải lúc nào cũng gắn riêng với chủ sở hữu. Người khác có thể được khai thác, sử dụng tài sản nếu chủ sở hữu đồng ý hoặc pháp luật trao quyền trực tiếp. Cách thiết kế này bảo đảm sự linh hoạt trong lưu thông dân sự, đồng thời vẫn giữ được nguyên tắc tôn trọng quyền sở hữu.

Điểm trọng tâm khi áp dụng

Điều kiện kích hoạt của Điều 191 là phải tồn tại một căn cứ hợp pháp cho việc sử dụng tài sản. Căn cứ đó либо là thỏa thuận với chủ sở hữu, либо là quy định pháp luật; nếu không có một trong hai căn cứ này thì việc sử dụng không được coi là hợp pháp theo điều luật này. Vì vậy, khi xử lý tranh chấp, điểm đầu tiên cần kiểm tra không phải là việc tài sản đang được ai sử dụng, mà là người sử dụng có quyền từ đâu phát sinh.

Quyền sử dụng ở đây cần hiểu là quyền khai thác công dụng, hưởng lợi ích từ tài sản trong phạm vi được phép, chứ không đồng nghĩa với quyền sở hữu. Người được sử dụng tài sản chỉ có thể hành xử trong giới hạn của căn cứ làm phát sinh quyền; mọi hành vi vượt quá thỏa thuận hoặc vượt quá phạm vi luật cho phép đều không được bảo vệ. Đây là điểm thường bị nhầm lẫn trong thực tiễn khi các bên coi việc giao tài sản để sử dụng như một sự chuyển giao toàn bộ quyền đối với tài sản.

Những nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất quyền sử dụng với quyền định đoạt. Điều 191 chỉ cho phép sử dụng tài sản, còn việc bán, tặng cho, cầm cố, thế chấp hoặc chuyển dịch quyền sở hữu phải có căn cứ pháp lý riêng. Một nhầm lẫn khác là cho rằng cứ người đang trực tiếp quản lý tài sản thì đương nhiên có quyền sử dụng; thực tế, quyền sử dụng phải được chứng minh bằng hợp đồng, quyết định hoặc căn cứ pháp luật tương ứng.

Lưu ý thực tiễn

Khi áp dụng Điều 191 vào từng vụ việc, cần xác định rõ ba yếu tố: tài sản nào được sử dụng, căn cứ pháp lý nào làm phát sinh quyền, và phạm vi sử dụng đến đâu. Nếu quyền sử dụng phát sinh từ thỏa thuận, phải đối chiếu nội dung thỏa thuận về mục đích, thời hạn, cách thức sử dụng và nghĩa vụ hoàn trả hoặc bảo quản. Nếu quyền phát sinh từ luật, cần xác định đúng điều luật chuyên ngành hoặc quy định tương ứng chứ không suy diễn từ sự chiếm giữ thực tế của người đang sử dụng tài sản.