Điều 189 Bộ luật dân sự 2015: Quyền sử dụng

Ý nghĩa của điều luật

Điều 189 đặt nền tảng cho việc nhận diện quyền sử dụng tài sản như một quyền năng độc lập trong nhóm quyền của chủ thể đối với tài sản. Trọng tâm của quy định này không nằm ở việc xác lập quyền sở hữu, mà ở việc xác định ai được khai thác công dụng và thu được hoa lợi, lợi tức từ tài sản. Vì vậy, điều luật có giá trị định hướng trực tiếp cho việc đánh giá quyền khai thác tài sản trong giao dịch dân sự và trong các quan hệ chuyển giao quyền.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Quyền sử dụng chỉ phát sinh ý nghĩa pháp lý khi có tài sản cụ thể và có hành vi khai thác giá trị sử dụng của tài sản đó. Nội dung của quyền này bao gồm việc dùng tài sản đúng công dụng, hưởng lợi ích phát sinh từ việc sử dụng tài sản, và chấp nhận giới hạn do pháp luật hoặc thỏa thuận đặt ra. Trong quan hệ sở hữu, chủ sở hữu là chủ thể điển hình của quyền sử dụng; tuy nhiên, người không phải chủ sở hữu vẫn có thể được sử dụng tài sản nếu có căn cứ hợp pháp.

Điều luật cũng khẳng định một điểm rất thực tiễn: quyền sử dụng có thể được chuyển giao. Cách chuyển giao này phải dựa trên thỏa thuận hoặc căn cứ luật định, nên không thể suy diễn rằng cứ đang quản lý hoặc đang giữ tài sản thì đương nhiên có quyền khai thác lợi ích từ tài sản. Khi áp dụng, cần xác định rõ nguồn gốc của quyền sử dụng, phạm vi được phép khai thác và thời hạn hoặc điều kiện gắn với việc sử dụng.

Các hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng quyền sử dụng đồng nghĩa với quyền sở hữu. Thực tế, quyền sở hữu là một chỉnh thể gồm chiếm hữu, sử dụng và định đoạt; quyền sử dụng chỉ là một bộ phận trong chỉnh thể đó. Một nhầm lẫn khác là coi mọi trường hợp giao tài sản cho người khác đều làm phát sinh quyền sử dụng độc lập, trong khi nhiều trường hợp chỉ là việc cho mượn, cho thuê, ủy quyền hoặc giao giữ tài sản với phạm vi rất khác nhau.

Cũng cần phân biệt giữa việc được phép sử dụng và việc được hưởng toàn bộ lợi ích từ tài sản. Có trường hợp người sử dụng chỉ được khai thác trong giới hạn nhất định, không được tự ý mở rộng mục đích sử dụng hoặc chiếm đoạt lợi ích vượt quá căn cứ phát sinh quyền. Vì vậy, khi giải quyết tranh chấp, phải đọc điều luật này cùng hợp đồng, tập quán giao dịch và các quy định chuyên ngành liên quan.

Lưu ý thực tiễn

Khi xem xét một tình huống cụ thể, cần trả lời ba câu hỏi: ai là chủ thể có quyền, quyền đó phát sinh từ đâu, và phạm vi khai thác đến mức nào. Nếu không xác định được căn cứ hợp pháp thì việc sử dụng tài sản có thể bị xem là không có quyền hoặc vượt quá quyền. Trường hợp có thỏa thuận chuyển giao, nội dung thỏa thuận phải đủ rõ để xác định quyền sử dụng được chuyển giao đến đâu, có bao gồm hoa lợi, lợi tức hay không, và có bị giới hạn về thời gian, mục đích hoặc cách thức khai thác hay không.

Trong thực tiễn áp dụng, Điều 189 thường là điểm xuất phát để đánh giá hiệu lực của giao dịch khai thác tài sản, mức độ hợp pháp của việc sử dụng, và trách nhiệm khi sử dụng sai mục đích hoặc vượt quá phạm vi được phép. Vì thế, điều luật này không chỉ mang tính định nghĩa mà còn là tiêu chuẩn kiểm tra tính hợp pháp của hành vi khai thác tài sản trong đời sống dân sự.