Điều 173 Bộ luật dân sự 2015: Nghĩa vụ tôn trọng, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội

Ý nghĩa của quy định

Điều 173 thể hiện quan điểm cân bằng giữa quyền tài sản của cá nhân, tổ chức và trật tự, an toàn xã hội. Bộ luật Dân sự không cho phép việc thực hiện quyền sở hữu vượt ra ngoài giới hạn xã hội cần thiết, đặc biệt khi hành vi đó gây ảnh hưởng đến lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng hoặc quyền của người khác. Đây là một quy định mang tính nguyên tắc, dùng để định hướng cách thực hiện quyền tài sản đúng pháp luật và có trách nhiệm.

Trọng tâm cần nắm

Điều luật không cấm thực hiện quyền sở hữu, mà chỉ cấm lạm dụng quyền. Nghĩa vụ phát sinh khi chủ thể đang thực hiện quyền sở hữu hoặc quyền khác đối với tài sản, và cách thực hiện đó tạo ra nguy cơ hoặc hậu quả xâm hại trật tự, an toàn xã hội, hoặc làm thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể khác. Vì vậy, trọng tâm áp dụng không nằm ở việc có sở hữu tài sản hay không, mà ở cách sử dụng quyền trong hoàn cảnh cụ thể.

Dấu hiệu để áp dụng

Muốn vận dụng Điều 173, cần xác định đồng thời ba yếu tố: có hành vi thực hiện quyền đối với tài sản; có dấu hiệu lạm dụng quyền hoặc sử dụng quyền vượt quá giới hạn hợp lý; và có tác động bất lợi đến trật tự, an toàn xã hội hoặc lợi ích, quyền của chủ thể khác. Nếu chỉ là tranh chấp dân sự thông thường mà chưa có yếu tố lạm dụng gây phương hại như điều luật nêu, thì chưa đủ cơ sở để viện dẫn Điều 173 như một chuẩn mực đánh giá hành vi.

Các hiểu nhầm thường gặp

Nhiều người hiểu rằng chủ sở hữu có toàn quyền định đoạt tài sản của mình, nhưng Điều 173 khẳng định quyền này luôn bị giới hạn bởi lợi ích chung và quyền của người khác. Cũng cần phân biệt giữa quyền tài sản và quyền tự do tuyệt đối: pháp luật bảo vệ quyền sử dụng, khai thác tài sản, nhưng không chấp nhận việc dùng tài sản như công cụ gây mất trật tự, cản trở an toàn xã hội hoặc xâm phạm lợi ích hợp pháp của chủ thể khác. Trong thực tiễn, điều luật này thường được dùng như căn cứ nền để đánh giá tính hợp pháp của hành vi, chứ không phải là quy định trực tiếp xử phạt.

Lưu ý khi áp dụng

Khi xem xét một tình huống cụ thể, cần đối chiếu cả hậu quả thực tế lẫn mức độ ảnh hưởng của hành vi đến cộng đồng và người có quyền, lợi ích liên quan. Không nên đồng nhất mọi tranh chấp về tài sản với vi phạm Điều 173, vì chỉ những trường hợp có dấu hiệu lạm dụng quyền và gây phương hại đúng phạm vi điều luật mới đặt ra vấn đề áp dụng. Đây là quy định mang tính giới hạn quyền, nên việc đánh giá phải dựa trên mục đích sử dụng, cách thức thực hiện và hệ quả pháp lý của hành vi.