Điều 172 Bộ luật dân sự 2015: Nghĩa vụ bảo vệ môi trường

Ý nghĩa của quy định

Điều 172 khẳng định việc thực hiện quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản không phải là quyền tuyệt đối, mà phải đặt trong khuôn khổ bảo vệ môi trường. Cách tiếp cận này phù hợp với nguyên tắc chung của pháp luật môi trường: bảo vệ môi trường là nghĩa vụ của mọi tổ chức, cá nhân, và người gây ô nhiễm phải khắc phục, bồi thường theo quy định.

Về bản chất, điều luật này tạo ra một “đường biên pháp lý” cho việc sử dụng tài sản. Khi hoạt động khai thác, sử dụng, vận hành tài sản làm phát sinh ô nhiễm, chủ thể không thể chỉ dừng ở việc ngừng hành vi gây hại, mà còn phải xử lý hậu quả và bù đắp thiệt hại thực tế.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Thứ nhất, điều luật áp dụng cho mọi chủ thể đang thực hiện quyền sở hữu hoặc quyền khác đối với tài sản, không chỉ chủ sở hữu. Do đó, người thuê, người được giao quản lý, người khai thác hoặc sử dụng tài sản cũng có thể là chủ thể phải chịu trách nhiệm nếu hoạt động của họ gây ô nhiễm.

Thứ hai, để kích hoạt nghĩa vụ theo điều này, phải có hành vi gây ô nhiễm môi trường gắn với việc thực hiện quyền đối với tài sản. Khi đó, ba nghĩa vụ cốt lõi phát sinh đồng thời là chấm dứt hành vi gây ô nhiễm, thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả và bồi thường thiệt hại nếu có thiệt hại thực tế.

Thứ ba, điều luật này là căn cứ nguyên tắc, còn việc xác định biện pháp xử lý cụ thể phải đối chiếu với pháp luật chuyên ngành về bảo vệ môi trường và quy định về bồi thường thiệt hại. Nói cách khác, Điều 172 định vị trách nhiệm dân sự - pháp lý cơ bản, còn mức độ xử lý sẽ phụ thuộc tính chất, mức độ ô nhiễm và hậu quả xảy ra.

Nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ khi có quyết định xử phạt hành chính thì mới phải khắc phục hoặc bồi thường. Thực tế, nghĩa vụ chấm dứt hành vi gây ô nhiễm và khắc phục hậu quả là nghĩa vụ phát sinh trực tiếp từ hành vi vi phạm, không phụ thuộc hoàn toàn vào việc cơ quan có thẩm quyền đã xử phạt hay chưa.

Một nhầm lẫn khác là đồng nhất giữa “khắc phục hậu quả” và “bồi thường thiệt hại”. Khắc phục hậu quả nhằm xử lý trạng thái ô nhiễm, phục hồi môi trường hoặc ngăn chặn tác hại tiếp diễn; bồi thường thiệt hại là trách nhiệm tài sản đối với tổn thất đã phát sinh cho tổ chức, cá nhân bị thiệt hại.

Lưu ý thực tiễn

Khi áp dụng điều luật này vào vụ việc cụ thể, cần xác định rõ ba yếu tố: tài sản nào được sử dụng, hành vi nào từ việc sử dụng tài sản đã gây ô nhiễm, và thiệt hại thực tế là gì. Nếu chỉ có nguy cơ ô nhiễm nhưng chưa phát sinh hậu quả, trọng tâm xử lý thường là chấm dứt hành vi và áp dụng biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn theo pháp luật chuyên ngành.

Trong tranh chấp, chứng cứ về nguồn gây ô nhiễm, mức độ vượt chuẩn, chi phí khắc phục và thiệt hại thực tế là yếu tố quyết định. Điều 172 vì vậy có giá trị như một căn cứ định hướng trách nhiệm, giúp tòa án và cơ quan có thẩm quyền xác định rõ người phải chịu chi phí khắc phục và bồi thường.