Điều 157 Bộ luật dân sự 2015: Bắt đầu lại thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự

Ý nghĩa của quy định

Điều 157 Bộ luật Dân sự 2015 cho thấy nhà làm luật không tuyệt đối hóa việc hết thời hiệu khởi kiện, mà đặt trọng tâm vào hành vi thực tế của các bên. Khi bên có nghĩa vụ đã thừa nhận, đã thực hiện một phần nghĩa vụ hoặc các bên tự hòa giải, quan hệ tranh chấp được xem là đã có sự “kích hoạt” lại quyền khởi kiện. Cách tiếp cận này khuyến khích việc tự giải quyết tranh chấp, đồng thời tránh tình trạng một bên lợi dụng thời hiệu để phủ nhận nghĩa vụ đã được chính mình xác nhận.

Các căn cứ làm bắt đầu lại thời hiệu

Điểm cần nắm là không phải mọi trao đổi hay thiện chí đàm phán đều làm bắt đầu lại thời hiệu. Căn cứ phải thể hiện được ý chí thừa nhận nghĩa vụ hoặc hành vi thực hiện một phần nghĩa vụ của bên có nghĩa vụ, hoặc có việc tự hòa giải giữa các bên. Trong thực tiễn, yếu tố then chốt không nằm ở hình thức mà nằm ở nội dung và khả năng chứng minh sự kiện đó đã xảy ra.

1. Thừa nhận nghĩa vụ

Sự thừa nhận có thể là thừa nhận một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất vì nó phản ánh rõ bên có nghĩa vụ không phủ nhận quan hệ nghĩa vụ đang tồn tại. Tuy nhiên, phải phân biệt thừa nhận nghĩa vụ với lời hứa chung chung, xin gia hạn hoặc đề nghị thương lượng; những biểu đạt này chưa chắc đã đủ để làm phát sinh hậu quả của Điều 157.

2. Thực hiện một phần nghĩa vụ

Việc thanh toán một phần tiền, giao một phần tài sản, hoặc thực hiện một phần công việc là biểu hiện thực tế của việc chấp nhận nghĩa vụ. Khi có hành vi này, thời hiệu không chỉ được “kéo dài” mà được bắt đầu lại từ ngày tiếp theo sau ngày phát sinh sự kiện. Đây là điểm rất dễ nhầm lẫn: điều luật không nói đến việc tạm ngừng, mà là xác lập một mốc thời hiệu mới.

3. Tự hòa giải giữa các bên

“Tự hòa giải” phải là kết quả thể hiện sự thống nhất ý chí giữa các bên về việc giải quyết tranh chấp. Nếu chỉ là đàm phán, trao đổi quan điểm, hoặc một bên đề xuất phương án nhưng chưa có sự chấp thuận của bên kia thì chưa đủ. Người áp dụng cần tập trung vào tài liệu, biên bản, thư xác nhận hoặc hành vi sau hòa giải để chứng minh sự kiện pháp lý này.

Thời điểm tính lại thời hiệu

Khoản 2 quy định thời hiệu bắt đầu lại kể từ ngày tiếp theo sau ngày xảy ra sự kiện thuộc khoản 1. Đây là quy tắc kỹ thuật nhưng rất quan trọng khi tính toán mốc khởi kiện. Nếu xác định sai thời điểm, đương sự có thể khởi kiện muộn và mất quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ. Trong thực hành, cần ghi nhận chính xác ngày ký xác nhận nợ, ngày thanh toán một phần, hoặc ngày lập biên bản hòa giải thành giữa các bên.

Lưu ý khi áp dụng

Điều 157 chỉ có ý nghĩa khi sự kiện làm bắt đầu lại thời hiệu được chứng minh rõ ràng. Người khởi kiện không nên nhầm giữa “có trao đổi” với “đã thừa nhận”, giữa “đã thương lượng” với “đã tự hòa giải”, hoặc giữa “có thiện chí trả nợ” với “đã thực hiện một phần nghĩa vụ”. Trong tranh chấp thực tế, việc thu thập chứng cứ về sự thừa nhận hoặc thực hiện nghĩa vụ thường quyết định việc yêu cầu còn trong thời hiệu hay đã hết thời hiệu.

Điều luật này cũng cho thấy một thông điệp thực tiễn: thời hiệu không chỉ là vấn đề thời gian, mà còn là dấu hiệu về thái độ pháp lý của bên có nghĩa vụ. Khi bên có nghĩa vụ đã có hành vi xác nhận hoặc thực hiện nghĩa vụ, pháp luật ghi nhận lại một mốc thời hiệu mới để bảo đảm công bằng cho bên khởi kiện. Vì vậy, trong tư vấn và tố tụng, cần luôn kiểm tra song song cả mốc thời hiệu ban đầu và các sự kiện có thể làm bắt đầu lại thời hiệu.