Điều 145 Bộ luật dân sự 2015: Áp dụng cách tính thời hạn

Ý nghĩa của quy định

Điều 145 là “điểm mở” cho toàn bộ cơ chế tính thời hạn trong Bộ luật Dân sự. Nhà làm luật lựa chọn một nguyên tắc đơn giản: trước hết áp dụng quy tắc của Bộ luật, sau đó mới xét đến thỏa thuận của các bên hoặc quy định pháp luật khác. Cách thiết kế này bảo đảm tính thống nhất, đồng thời giữ lại không gian tự do thỏa thuận trong quan hệ dân sự.

Điểm quan trọng là Điều 145 không tự mình xác định thời hạn cụ thể, mà chỉ xác lập chuẩn để áp dụng. Khi phát sinh tranh chấp, người áp dụng phải đi tiếp đến các điều về cách tính thời hạn, thời điểm bắt đầu và kết thúc thời hạn để xác định đúng hiệu lực của một quyền, nghĩa vụ hay thủ tục.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Trọng tâm của khoản 1 là nguyên tắc ưu tiên: nếu Bộ luật Dân sự đã có quy tắc thì dùng quy tắc đó; nếu các bên có thỏa thuận khác, hoặc pháp luật chuyên ngành có quy định khác, thì quy định/thoả thuận đó được ưu tiên áp dụng. Đây là cơ chế phối hợp giữa luật chung, thỏa thuận dân sự và luật chuyên ngành.

Khoản 2 xác lập mặc định thời hạn được tính theo dương lịch. Điều này có ý nghĩa thực tiễn rất lớn vì loại bỏ cách hiểu tùy tiện giữa lịch âm và lịch dương trong giao dịch dân sự thông thường. Chỉ khi có thỏa thuận khác thì mới được tính theo lịch khác.

Điều kiện để áp dụng đúng

Muốn áp dụng chính xác Điều 145, cần xác định ba yếu tố: có hay không thỏa thuận riêng; có hay không quy định pháp luật chuyên ngành; và thời hạn đang được xác định theo chuẩn nào của Bộ luật Dân sự. Nếu bỏ qua một trong ba yếu tố này, kết quả tính thời hạn rất dễ sai lệch.

Trong thực tiễn, nhiều tranh chấp không nằm ở bản thân thời hạn dài hay ngắn, mà ở việc xác định sai cơ sở áp dụng. Vì vậy, khi soạn thảo hợp đồng hoặc giải quyết tranh chấp, cần ghi rõ cách tính thời hạn nếu các bên muốn khác với mặc định của luật.

Lỗi hiểu sai thường gặp

Nhầm lẫn phổ biến là cho rằng mọi thời hạn dân sự đều phải áp dụng cứng theo Bộ luật Dân sự, trong khi khoản 1 cho phép thỏa thuận khác và còn chấp nhận quy định pháp luật khác. Một nhầm lẫn khác là mặc nhiên hiểu thời hạn theo âm lịch hoặc theo thói quen địa phương, dù luật mặc định là dương lịch.

Cũng cần phân biệt giữa “cách tính thời hạn” và “thời điểm bắt đầu, kết thúc thời hạn”. Điều 145 chỉ là căn cứ nền; muốn xác định đúng ngày hết hạn phải kết hợp với các điều tiếp theo của Bộ luật Dân sự về cách xác định mốc thời gian cụ thể.

Lưu ý thực tiễn

Khi hợp đồng có điều khoản về thời hạn, nên quy định rõ loại lịch, cách tính theo ngày làm việc hay ngày календар, và mốc bắt đầu tính từ thời điểm nào. Cách diễn đạt càng cụ thể thì càng giảm nguy cơ tranh chấp khi một bên cho rằng thời hạn đã hết, còn bên kia cho rằng vẫn còn hiệu lực.

Trong các quan hệ có luật chuyên ngành, cần kiểm tra ngay quy định riêng trước khi áp dụng Điều 145 theo cách chung. Đây là điểm thường quyết định kết quả vì luật chuyên ngành có thể thiết lập cơ chế tính thời hạn khác với mặc định của Bộ luật Dân sự.

Trọng tâm áp dụng

• Ưu tiên quy định của Bộ luật Dân sự, nhưng tôn trọng thỏa thuận và luật chuyên ngành.
• Mặc định tính theo dương lịch nếu không có thỏa thuận khác.
• Muốn tính đúng phải xác định rõ mốc bắt đầu, mốc kết thúc và loại thời hạn cụ thể.