Điều 138 Bộ luật dân sự 2015: Đại diện theo ủy quyền

Ý nghĩa của quy định

Điều 138 là nền tảng của cơ chế đại diện theo ủy quyền trong giao dịch dân sự. Quy định này cho phép một chủ thể hợp pháp nhân danh chủ thể khác xác lập, thực hiện giao dịch, qua đó bảo đảm tính linh hoạt cho giao dịch và giảm rủi ro khi người có quyền, nghĩa vụ không trực tiếp tham gia. Điểm cốt lõi là ủy quyền không làm thay đổi chủ thể của quyền, nghĩa vụ dân sự; người được ủy quyền chỉ thay mặt thực hiện trong phạm vi được trao.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Thứ nhất, cá nhân và pháp nhân đều có quyền ủy quyền cho cá nhân hoặc pháp nhân khác xác lập, thực hiện giao dịch dân sự. Đây là quy tắc chung, áp dụng khi pháp luật không quy định giao dịch phải do chính chủ thể đó tự thực hiện. Khi xem xét hiệu lực giao dịch, cần đối chiếu thêm quy định về hình thức, phạm vi ủy quyền và năng lực của các bên theo Bộ luật Dân sự 2015.

Thứ hai, đối với hộ gia đình, tổ hợp tác và tổ chức khác không có tư cách pháp nhân, việc cử người đại diện theo ủy quyền phải xuất phát từ thỏa thuận của các thành viên và chỉ áp dụng với tài sản chung. Điểm này phản ánh cách tiếp cận của pháp luật: không coi các chủ thể này là pháp nhân, nhưng vẫn tạo cơ chế thống nhất ý chí để giao dịch được thực hiện thuận lợi. Trong thực tế, đây là căn cứ quan trọng khi xử lý giao dịch liên quan đến đất đai, tài sản chung hoặc giao dịch do nhiều người cùng có quyền.

Thứ ba, người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi vẫn có thể là người đại diện theo ủy quyền, nhưng không được nhận ủy quyền đối với giao dịch mà pháp luật buộc phải do người từ đủ 18 tuổi trở lên xác lập, thực hiện. Quy định này cho thấy pháp luật không đặt tuổi thành niên tuyệt đối cho mọi trường hợp đại diện, mà chỉ giới hạn ở những giao dịch đòi hỏi mức độ trưởng thành pháp lý cao hơn.

Những hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng có ủy quyền thì người được ủy quyền trở thành chủ thể của giao dịch. Thực tế, chủ thể vẫn là người ủy quyền; người được ủy quyền chỉ là người nhân danh và trong phạm vi được giao. Vì vậy, nếu vượt quá phạm vi ủy quyền, giao dịch có nguy cơ không ràng buộc đúng với người được đại diện.

Nhầm lẫn khác là coi mọi thành viên hộ gia đình hoặc tổ hợp tác đều tự động có quyền đại diện cho tài sản chung. Điều luật không mặc nhiên công nhận đại diện theo địa vị thành viên; việc đại diện phải dựa trên thỏa thuận cử ra người đại diện và phải gắn với tài sản chung cụ thể. Nếu không có căn cứ này, việc ký kết dễ bị tranh chấp về thẩm quyền.

Một hiểu sai nữa là đồng nhất đại diện theo ủy quyền với quan hệ lao động, quan hệ dịch vụ hoặc quan hệ nhờ làm thủ tục hành chính. Chỉ khi chủ thể được trao quyền nhân danh bên ủy quyền để xác lập, thực hiện giao dịch dân sự thì mới thuộc phạm vi Điều 138.

Lưu ý thực tiễn

Khi áp dụng Điều 138, cần kiểm tra đồng thời ba yếu tố: chủ thể có quyền ủy quyền, người nhận ủy quyền có đủ điều kiện, và nội dung ủy quyền có phù hợp phạm vi giao dịch. Nếu giao dịch thuộc trường hợp pháp luật bắt buộc phải do chính người đó thực hiện hoặc phải đáp ứng điều kiện đặc biệt, ủy quyền không làm phát sinh hiệu lực thay thế. Vì vậy, văn bản ủy quyền chỉ là căn cứ xác định thẩm quyền, không phải căn cứ duy nhất để đánh giá hiệu lực giao dịch.

Trong thực tiễn tranh chấp, điểm mấu chốt thường nằm ở phạm vi ủy quyền, thời hạn ủy quyền và căn cứ chứng minh sự thỏa thuận của các đồng chủ thể. Soạn thảo ủy quyền càng rõ thì rủi ro càng thấp, nhất là với giao dịch về tài sản có giá trị lớn hoặc tài sản chung của nhiều người.

Trọng tâm áp dụng

• Ủy quyền là cơ chế thay mặt, không chuyển chủ thể của quyền, nghĩa vụ.
• Hộ gia đình, tổ hợp tác và tổ chức không có tư cách pháp nhân phải có thỏa thuận cử đại diện.
• Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi chỉ được nhận ủy quyền trong giới hạn pháp luật cho phép.
• Phạm vi ủy quyền là yếu tố quyết định khi đánh giá hiệu lực hành vi của người đại diện.