Điều 128 Bộ luật dân sự 2015: Giao dịch dân sự vô hiệu do người xác lập không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình

Ý nghĩa của điều luật

Điều 128 là cơ chế bảo vệ sự tự nguyện thực chất của giao dịch dân sự. Nhà làm luật không phủ nhận năng lực hành vi dân sự của chủ thể, nhưng không để giao dịch bị ràng buộc nếu tại đúng thời điểm xác lập, người đó không đủ khả năng nhận thức và làm chủ hành vi. Đây là quy định nhằm ngăn việc một giao dịch được hình thành từ trạng thái bất thường tạm thời như say rượu, kích động mạnh, sốc tâm lý hoặc tình trạng sức khỏe làm mất kiểm soát hành vi.

Điều kiện để áp dụng

Muốn kích hoạt Điều 128, phải có đủ hai điểm cốt lõi: người xác lập giao dịch vẫn có năng lực hành vi dân sự và đúng thời điểm giao dịch họ rơi vào trạng thái không nhận thức, không làm chủ được hành vi. Nghĩa là điều luật không áp dụng cho người mất năng lực hành vi dân sự theo chế định riêng, mà chỉ xử lý trường hợp năng lực pháp lý còn nguyên nhưng khả năng thực hiện hành vi tại thời điểm đó bị suy giảm nghiêm trọng. Yếu tố quyết định nằm ở thời điểm xác lập giao dịch, không phải trước đó hay sau đó.

Điểm cần chứng minh khi tranh chấp

Trong thực tiễn, người yêu cầu tuyên vô hiệu phải chứng minh được tình trạng mất nhận thức hoặc không làm chủ hành vi tại thời điểm ký kết, đồng thời chứng minh trạng thái đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác lập giao dịch. Tòa án thường xem xét tổng hợp chứng cứ như hồ sơ y tế, lời khai nhân chứng, hình ảnh, dữ liệu liên lạc, bối cảnh giao dịch và diễn biến ngay trước, trong, sau khi giao dịch được lập. Nếu chỉ có lời trình bày chung chung về “không tỉnh táo” mà không gắn với thời điểm cụ thể, yêu cầu thường khó được chấp nhận.

Những hiểu nhầm thường gặp

Không phải cứ say rượu, dùng thuốc, căng thẳng hay xúc động là đương nhiên làm giao dịch vô hiệu. Pháp luật đòi hỏi mức độ mất khả năng nhận thức và làm chủ hành vi đủ rõ để ảnh hưởng đến ý chí giao dịch, chứ không chỉ là trạng thái tâm lý không thuận lợi. Cũng không thể suy diễn rằng giao dịch có giá bất lợi thì tự động vô hiệu theo Điều 128; bất lợi về nội dung là vấn đề khác, còn Điều 128 chỉ tập trung vào năng lực nhận thức tại thời điểm xác lập.

Lưu ý khi áp dụng

Điều 128 chỉ cho phép yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu, nên giao dịch không tự động mất hiệu lực nếu chưa có phán quyết của Tòa. Khi giao dịch bị tuyên vô hiệu, hậu quả pháp lý được xử lý theo quy định chung về giao dịch vô hiệu tại Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015. Vì vậy, trong thực tiễn tranh chấp, điều quan trọng không chỉ là chứng minh trạng thái mất kiểm soát hành vi, mà còn là chuẩn bị căn cứ về hậu quả cần giải quyết sau khi giao dịch bị vô hiệu.