Điều 127 Bộ luật dân sự 2015: Giao dịch dân sự vô hiệu do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép
Bình luận Điều 127 BLDS 2015 về giao dịch vô hiệu do lừa dối, đe dọa, cưỡng ép và lưu ý áp dụng thực tiễn.
Điều 127. Giao dịch dân sự vô hiệu do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép
Khi một bên tham gia giao dịch dân sự do bị lừa dối hoặc bị đe dọa, cưỡng ép thì có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự đó là vô hiệu.
Lừa dối trong giao dịch dân sự là hành vi cố ý của một bên hoặc của người thứ ba nhằm làm cho bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng hoặc nội dung của giao dịch dân sự nên đã xác lập giao dịch đó.
Đe dọa, cưỡng ép trong giao dịch dân sự là hành vi cố ý của một bên hoặc người thứ ba làm cho bên kia buộc phải thực hiện giao dịch dân sự nhằm tránh thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản của mình hoặc của người thân thích của mình.
Ý nghĩa của quy định
Điều 127 đặt trọng tâm vào sự tự nguyện thực chất khi xác lập giao dịch dân sự. Nhà làm luật không chỉ bảo vệ việc ký kết “đúng hình thức”, mà còn bảo vệ ý chí tự do của bên tham gia giao dịch. Vì vậy, khi ý chí bị bóp méo bởi lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép, giao dịch có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu.
Quy định này đặc biệt quan trọng trong thực tiễn tranh chấp hợp đồng, đặt cọc, chuyển nhượng tài sản, vay mượn và các giao dịch có chênh lệch thông tin hoặc vị thế giữa các bên. Mục tiêu của Điều 127 là ngăn chặn việc lợi dụng niềm tin, sự thiếu hiểu biết hoặc áp lực tinh thần, vật chất để buộc một bên xác lập giao dịch bất lợi cho mình.
Dấu hiệu để áp dụng
Muốn áp dụng Điều 127, phải có hành vi lừa dối hoặc đe dọa, cưỡng ép do một bên hoặc người thứ ba thực hiện. Với lừa dối, bản chất là cố ý làm cho bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng hoặc nội dung giao dịch nên mới ký kết. Với đe dọa, cưỡng ép, bản chất là tạo sức ép khiến bên kia buộc phải giao dịch để tránh thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản của mình hoặc người thân thích.
Điều quan trọng là phải chứng minh được quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và việc giao kết: nếu không có hành vi đó thì giao dịch đã không được xác lập, hoặc được xác lập với nội dung khác. Đây là điểm thường bị nhầm với tranh chấp về giá cả, chất lượng, hiệu quả kinh doanh hoặc sự thay đổi ý chí sau khi ký, vốn không tự động làm phát sinh vô hiệu theo Điều 127.
Các hiểu nhầm thường gặp
Không phải mọi thông tin thiếu chính xác đều là lừa dối theo nghĩa pháp lý. Lừa dối đòi hỏi yếu tố cố ý nhằm làm bên kia hiểu sai để đi đến giao dịch. Nếu chỉ là nhầm lẫn khách quan, đánh giá sai, hoặc rủi ro kinh doanh thông thường, cần xem xét quy định về nhầm lẫn hoặc trách nhiệm dân sự khác, không mặc nhiên áp Điều 127.
Đe dọa, cưỡng ép cũng không đồng nghĩa với việc “gây áp lực thương lượng” trong đàm phán. Chỉ khi sức ép đủ nghiêm trọng đến mức làm bên bị tác động mất tự do ý chí và phải giao dịch để tránh thiệt hại đáng kể thì mới đặt ra căn cứ vô hiệu. Tòa án thường xem xét rất kỹ mức độ, mục đích, hoàn cảnh và chứng cứ thể hiện sự ép buộc.
Lưu ý khi áp dụng
Người bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép là chủ thể có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu. Khi giao dịch bị tuyên vô hiệu, hậu quả pháp lý sẽ được xử lý theo quy định về giao dịch vô hiệu, đặc biệt là việc hoàn trả cho nhau những gì đã nhận và giải quyết thiệt hại nếu có. Vì vậy, trong thực tiễn, việc thu thập chứng cứ về nội dung trao đổi, hành vi đe dọa, tài liệu giao dịch và bối cảnh xác lập là yếu tố quyết định.
Điều 127 có giá trị áp dụng mạnh nhất ở những vụ việc mà một bên lợi dụng sự yếu thế của bên còn lại để tạo ra sự chấp thuận bề ngoài. Trọng tâm không nằm ở hình thức văn bản đã ký, mà ở việc ý chí giao kết có thật sự tự do hay không.
Điểm cần nhớ
- Lừa dối phải có yếu tố cố ý và làm bên kia hiểu sai để giao kết.
- Đe dọa, cưỡng ép phải làm mất hoặc làm suy giảm đáng kể tự do ý chí.
- Phải chứng minh được tác động trực tiếp đến việc xác lập giao dịch.
- Không nhầm với nhầm lẫn thông thường, mặc cả, hoặc tranh chấp về hiệu quả giao dịch.