Điều 125 Bộ luật dân sự 2015: Giao dịch dân sự vô hiệu do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện
Bình luận ngắn gọn Điều 125 BLDS 2015 về giao dịch vô hiệu do người chưa thành niên, mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự.
Điều 125. Giao dịch dân sự vô hiệu do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện
1. Khi giao dịch dân sự do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện thì theo yêu cầu của người đại diện của người đó, Tòa án tuyên bố giao dịch đó vô hiệu nếu theo quy định của pháp luật giao dịch này phải do người đại diện của họ xác lập, thực hiện hoặc đồng ý, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này.
2. Giao dịch dân sự của người quy định tại khoản 1 Điều này không bị vô hiệu trong trường hợp sau đây:
a) Giao dịch dân sự của người chưa đủ sáu tuổi, người mất năng lực hành vi dân sự nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu hàng ngày của người đó;
b) Giao dịch dân sự chỉ làm phát sinh quyền hoặc chỉ miễn trừ nghĩa vụ cho người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự với người đã xác lập, thực hiện giao dịch với họ;
c) Giao dịch dân sự được người xác lập giao dịch thừa nhận hiệu lực sau khi đã thành niên hoặc sau khi khôi phục năng lực hành vi dân sự.
Trọng tâm bảo vệ năng lực hành vi, không phải triệt tiêu giao dịch
Điều 125 được thiết kế để bảo vệ nhóm chủ thể chưa đủ khả năng tự quyết trọn vẹn về hậu quả pháp lý của giao dịch. Nhà làm luật không coi mọi giao dịch do các chủ thể này xác lập đều đương nhiên vô hiệu, mà chỉ đặt ra cơ chế vô hiệu khi giao dịch lẽ ra phải do người đại diện xác lập, thực hiện hoặc đồng ý. Vì vậy, điểm cốt lõi khi áp dụng điều luật là xác định đúng trạng thái năng lực hành vi của người tham gia và đúng yêu cầu pháp luật đối với loại giao dịch đó.
Điều kiện để “kích hoạt” vô hiệu
Muốn áp dụng khoản 1 Điều 125 Bộ luật Dân sự 2015, phải đồng thời làm rõ hai nhóm yếu tố: chủ thể thuộc một trong các trường hợp được nêu tại khoản 1; và giao dịch thuộc loại pháp luật yêu cầu người đại diện phải xác lập, thực hiện hoặc chấp thuận. Chỉ khi có yêu cầu của người đại diện thì Tòa án mới tuyên giao dịch vô hiệu, nên đây không phải cơ chế vô hiệu tuyệt đối tự động. Cách tiếp cận này cho thấy pháp luật ưu tiên ổn định giao lưu dân sự, nhưng vẫn đặt ranh giới bảo vệ cho người yếu thế.
Các ngoại lệ cần nhớ
Khoản 2 là phần rất quan trọng vì giới hạn phạm vi vô hiệu của điều luật. Giao dịch của người chưa đủ sáu tuổi hoặc người mất năng lực hành vi dân sự nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu hằng ngày vẫn có hiệu lực; giao dịch chỉ làm phát sinh quyền hoặc chỉ miễn trừ nghĩa vụ cho người yếu thế cũng không bị vô hiệu. Ngoài ra, nếu sau khi đã thành niên hoặc khôi phục năng lực hành vi mà người đó thừa nhận giao dịch thì giao dịch được công nhận hiệu lực.
Những hiểu nhầm thường gặp
Hiểu nhầm phổ biến là cho rằng mọi giao dịch của người chưa thành niên đều vô hiệu. Thực tế, pháp luật phân tầng rất rõ theo độ tuổi, tình trạng năng lực hành vi và tính chất giao dịch; nhiều giao dịch nhỏ, phục vụ sinh hoạt thiết yếu vẫn được công nhận. Một hiểu nhầm khác là chỉ cần bên kia biết người giao dịch là chưa thành niên thì giao dịch tự động vô hiệu; trên thực tế, phải xem giao dịch có thuộc trường hợp cần đại diện hay không và phải có yêu cầu của người đại diện, trừ các ngoại lệ luật định.
Lưu ý khi áp dụng vào tranh chấp
Khi giải quyết tranh chấp, cần kiểm tra thời điểm xác lập giao dịch, tình trạng năng lực hành vi tại thời điểm đó và căn cứ pháp luật điều chỉnh loại giao dịch cụ thể. Với giao dịch có đăng ký, có giá trị lớn hoặc dễ phát sinh rủi ro, việc chứng minh sự đồng ý của người đại diện thường là mấu chốt. Trong thực tiễn, Điều 125 thường được viện dẫn không phải để phủ nhận giao dịch ngay từ đầu, mà để yêu cầu Tòa án kiểm tra lại tính hợp lệ của việc xác lập giao dịch dưới góc độ bảo vệ năng lực hành vi dân sự.