Điều 123 Bộ luật dân sự 2015: Giao dịch dân sự vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội

Trọng tâm của Điều 123

Điều 123 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra một ranh giới rất rõ: giao dịch dân sự chỉ được pháp luật bảo vệ khi không xâm phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội. Quy định này nhằm ngăn việc các chủ thể dùng hình thức giao dịch để hợp thức hóa hành vi bị cấm hoặc đi ngược các chuẩn mực ứng xử chung. Về bản chất, đây là căn cứ làm giao dịch vô hiệu ngay từ thời điểm xác lập, không phụ thuộc vào việc các bên có mong muốn tiếp tục giao dịch hay không.

Điều kiện để áp dụng

Muốn áp dụng Điều 123, cần xác định giao dịch có mục đích hoặc nội dung vi phạm điều cấm của luật, hoặc trái đạo đức xã hội. “Điều cấm của luật” là quy định pháp luật không cho phép thực hiện một hành vi nhất định; vì vậy, phải có căn cứ từ chính luật hoặc bộ luật, không suy diễn từ quy tắc quản lý nội bộ hay thỏa thuận dân sự đơn thuần. “Trái đạo đức xã hội” là trường hợp giao dịch đi ngược các chuẩn mực được cộng đồng thừa nhận, nhưng khi áp dụng cần thận trọng, tránh mở rộng tùy tiện ngoài giới hạn pháp luật.

Điểm thường bị hiểu sai

Nhiều người nhầm rằng chỉ khi hành vi thực hiện giao dịch bị cấm thì mới vô hiệu; thực tế, chỉ cần mục đích hoặc nội dung giao dịch vi phạm là đã đủ căn cứ. Cũng có trường hợp nhầm giữa “trái pháp luật” và “vi phạm điều cấm của luật”: không phải mọi sai sót thủ tục hay vi phạm quy định quản lý đều làm giao dịch vô hiệu theo Điều 123. Việc đánh giá phải gắn với bản chất của giao dịch và mức độ xâm phạm đến lợi ích công, trật tự công và giá trị đạo đức xã hội.

Lưu ý khi áp dụng thực tiễn

Trong tranh chấp, Điều 123 thường được dùng để yêu cầu Tòa án tuyên giao dịch vô hiệu và xử lý hậu quả theo quy định chung về giao dịch vô hiệu. Do tính chất đặc biệt của căn cứ này, việc xem xét không chỉ dừng ở ý chí các bên mà phải đối chiếu trực tiếp với quy định cấm của luật chuyên ngành và hoàn cảnh cụ thể của giao dịch. Khi chứng minh, trọng tâm là xác định rõ hành vi nào bị cấm, điều cấm nằm ở văn bản nào, và giao dịch đã vi phạm ở phần mục đích hay nội dung nào.

Giá trị áp dụng

Điều 123 là “hàng rào an toàn” của pháp luật dân sự, bảo đảm tự do giao kết không vượt qua giới hạn của pháp luật và đạo đức xã hội. Trong thực tiễn, đây là điều khoản có ý nghĩa sàng lọc những giao dịch bề ngoài hợp thức nhưng thực chất nhằm đạt đến kết quả bị cấm. Vì vậy, khi đọc một giao dịch có dấu hiệu bất thường, cần kiểm tra ngay khả năng áp dụng Điều 123 trước khi phân tích các căn cứ vô hiệu khác.