Điều 119 Bộ luật dân sự 2015: Hình thức giao dịch dân sự

Trọng tâm của quy định

Điều 119 thể hiện quan điểm lập pháp rất rõ: hình thức là phương tiện ghi nhận ý chí giao dịch, không phải lúc nào cũng là rào cản đối với hiệu lực của giao dịch. Vì vậy, giao dịch dân sự được thừa nhận dưới nhiều hình thức khác nhau, miễn là luật chuyên ngành không đặt ra yêu cầu bắt buộc cao hơn. Cách thiết kế này bảo đảm sự linh hoạt của lưu thông dân sự, đồng thời vẫn giữ được kỷ luật pháp lý đối với các giao dịch có rủi ro cao.

Khi nào điều luật này được “kích hoạt”

Điều 119 chỉ thực sự trở thành vấn đề pháp lý khi cần xác định hình thức giao dịch đã được chọn có phù hợp với quy định áp dụng hay không. Nếu luật không yêu cầu hình thức cụ thể, các bên có thể giao kết bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể. Nhưng nếu luật buộc phải lập thành văn bản, có công chứng, chứng thực hoặc đăng ký, thì việc không tuân thủ đúng hình thức đó sẽ kéo theo rủi ro về hiệu lực của giao dịch theo quy định tương ứng của pháp luật dân sự và luật chuyên ngành.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Điểm mấu chốt không nằm ở việc giao dịch “có giấy tờ hay không”, mà nằm ở việc pháp luật có bắt buộc hình thức đó hay không. Nhiều giao dịch hoàn toàn hợp lệ dù chỉ xác lập bằng lời nói hoặc bằng hành vi thực tế, nhưng tranh chấp sẽ khó chứng minh nếu không có tài liệu, ghi nhận hoặc dữ liệu điện tử kèm theo. Với giao dịch điện tử, thông điệp dữ liệu được coi là giao dịch bằng văn bản khi đáp ứng quy định của pháp luật về giao dịch điện tử, nên không thể đánh đồng mọi trao đổi qua mạng với một văn bản pháp lý hoàn chỉnh.

Những hiểu sai thường gặp

Một hiểu sai phổ biến là cho rằng giao dịch chỉ có giá trị khi có văn bản. Thực tế, Điều 119 thừa nhận cả lời nói và hành vi cụ thể là hình thức giao dịch hợp pháp trong nhiều trường hợp. Ngược lại, cũng có quan niệm ngược lại rằng chỉ cần các bên đã thỏa thuận xong thì hình thức nào cũng được; cách hiểu này sai khi luật đã ấn định điều kiện bắt buộc về công chứng, chứng thực hoặc đăng ký.

Lưu ý thực tiễn

Trong áp dụng, cần luôn đối chiếu Điều 119 với quy định riêng của từng loại giao dịch, nhất là các giao dịch liên quan đến tài sản, bất động sản, bảo đảm nghĩa vụ hoặc giao dịch có yêu cầu đăng ký. Về chứng cứ, giao dịch càng đơn giản về hình thức thì càng cần lưu giữ email, tin nhắn, biên nhận, ghi âm hoặc tài liệu giao nhận để chứng minh nội dung thỏa thuận. Điều 119 vì vậy không chỉ là quy định về “cách thể hiện” giao dịch, mà còn là nền tảng để đánh giá hiệu lực và khả năng chứng minh trong tranh chấp dân sự.