Điều 112 Bộ luật dân sự 2015: Vật tiêu hao và vật không tiêu hao

Ý nghĩa của quy định

Điều 112 không chỉ mang tính định nghĩa mà còn là cơ sở để xác định đối tượng giao dịch trong thực tiễn dân sự. Nhà làm luật phân biệt hai nhóm vật theo một tiêu chí rất rõ: sau khi sử dụng, vật đó còn giữ được bản chất và công dụng ban đầu hay không. Cách phân loại này nhằm bảo đảm giao dịch được thiết kế đúng với đặc tính của tài sản.

Với vật tiêu hao, việc sử dụng làm cho vật mất đi hoặc không còn giữ được các đặc tính cơ bản ban đầu; vì vậy, nó không phù hợp với cơ chế thuê hoặc mượn, nơi bên nhận phải hoàn trả lại chính tài sản đã nhận. Ngược lại, vật không tiêu hao có thể được sử dụng nhiều lần mà vẫn giữ được bản chất, hình dáng và công năng cơ bản. Đây là nền tảng để áp dụng đúng chế định về hợp đồng và trách nhiệm hoàn trả.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Yếu tố quyết định không phải là vật có giá trị lớn hay nhỏ, mà là hệ quả của việc sử dụng đối với chính vật đó. Một vật có thể hữu ích, đắt tiền nhưng vẫn là vật tiêu hao nếu sau một lần dùng thì không thể giữ nguyên trạng thái ban đầu. Ngược lại, một vật có giá trị không cao nhưng dùng được nhiều lần và vẫn giữ được công dụng cơ bản thì là vật không tiêu hao.

Khi xác định áp dụng Điều 112, cần xem xét đồng thời tính chất vật lý, cách sử dụng thông thường và mục đích giao dịch. Trong thực tế, cùng một loại tài sản có thể được nhìn nhận khác nhau tùy cách khai thác công dụng; vì vậy, phải bám vào đặc tính khách quan của vật chứ không chỉ vào cách các bên gọi tên.

Nhầm lẫn thường gặp

Nhầm lẫn phổ biến là cho rằng mọi vật dùng xong là vật tiêu hao. Cách hiểu này không đúng, vì nhiều tài sản vẫn được sử dụng lặp lại mà không mất đi bản chất ban đầu, nên không thể xếp vào nhóm tiêu hao. Một nhầm lẫn khác là coi vật tiêu hao vẫn có thể cho thuê hoặc cho mượn nếu các bên thỏa thuận; quy định của Điều 112 đã loại trừ khả năng này.

Trong tranh chấp, việc xác định sai tính chất của vật thường dẫn đến áp dụng sai loại hợp đồng và sai nghĩa vụ hoàn trả. Do đó, khi soạn thảo hoặc kiểm tra giao dịch, cần rà lại bản chất tài sản trước, rồi mới xác định có thể thuê, mượn hay chỉ có thể giao dịch theo cơ chế chuyển giao quyền sở hữu.

Lưu ý thực tiễn

Điều 112 đặc biệt quan trọng trong các giao dịch về tài sản tiêu dùng, vật tư, hàng hóa và tài sản phục vụ sinh hoạt, sản xuất. Nếu đối tượng giao dịch là vật tiêu hao, các bên không nên sử dụng mô hình thuê hoặc mượn vì sẽ mâu thuẫn với nghĩa vụ hoàn trả chính vật. Nếu muốn sử dụng theo cơ chế có hoàn trả, phải bảo đảm tài sản đó là vật không tiêu hao.

Khi phát sinh tranh chấp, trọng tâm không nằm ở ý chí chủ quan của một bên mà ở bản chất khách quan của vật. Đây là điểm then chốt để Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền đánh giá đúng quan hệ pháp luật và xác định trách nhiệm của các bên.