Điều 110 Bộ luật dân sự 2015: Vật chính và vật phụ

Trọng tâm của Điều 110

Điều 110 Bộ luật Dân sự 2015 không chỉ dừng ở việc định nghĩa hai khái niệm kỹ thuật, mà còn thiết lập cách nhìn thống nhất khi xử lý tài sản trong giao dịch dân sự. Ý nghĩa thực tiễn của điều luật là tránh tình trạng chuyển giao “thiếu bộ phận cần thiết”, làm giảm hoặc làm mất công dụng thực tế của vật chính. Đây là căn cứ quan trọng để xác định phạm vi nghĩa vụ giao tài sản, phạm vi sở hữu và phạm vi tranh chấp khi các bên không nói rõ trong hợp đồng.

Quan điểm lập pháp thể hiện khá rõ: vật chính được hiểu theo tính độc lập và khả năng khai thác công dụng; vật phụ được xác định theo chức năng phục vụ trực tiếp cho vật chính. Cách tiếp cận này ưu tiên công dụng kinh tế - pháp lý của tài sản, chứ không chỉ dựa vào hình thức vật lý hay vị trí gắn kèm. Vì vậy, một vật chỉ được coi là vật phụ khi nó thực sự phục vụ việc khai thác công dụng của vật chính và có thể tách rời mà không làm mất bản chất của quan hệ này.

Cách áp dụng trong thực tế

Để áp dụng đúng Điều 110, cần làm rõ ba dấu hiệu: vật đó có độc lập hay không; có phục vụ trực tiếp cho việc khai thác công dụng của vật khác hay không; và giữa các bên có thỏa thuận khác hay không. Nếu không đáp ứng dấu hiệu phục vụ trực tiếp, hoặc chỉ là vật đi kèm mang tính ngẫu nhiên, thì không mặc nhiên coi là vật phụ. Trong thực tiễn, việc nhận diện đúng ngay từ khâu giao kết hợp đồng sẽ hạn chế tranh chấp về thiếu phụ kiện, bộ phận kèm theo hoặc tình trạng giao tài sản không đầy đủ.

Khoản 3 của điều luật là quy tắc mặc định: chuyển giao vật chính thì phải chuyển giao cả vật phụ. Tuy nhiên, đây không phải quy tắc tuyệt đối vì các bên được quyền thỏa thuận khác, chẳng hạn tách riêng phụ kiện, giữ lại một số bộ phận, hoặc định giá riêng vật phụ. Khi hợp đồng im lặng, quy định của luật sẽ được áp dụng để bảo đảm việc chuyển giao đúng công dụng thực tế của vật chính.

Những nhầm lẫn thường gặp

Nhầm lẫn phổ biến nhất là đồng nhất mọi tài sản đi kèm với vật chính đều là vật phụ. Cách hiểu này không đúng vì vật phụ phải có chức năng trực tiếp phục vụ vật chính, không chỉ đơn thuần là vật cùng được sử dụng chung hoặc cùng được mua bán trong một lần. Một nhầm lẫn khác là cho rằng vật phụ luôn phải đi theo vật chính trong mọi trường hợp; thực tế, thỏa thuận của các bên có thể loại trừ quy tắc này.

Trong áp dụng tranh chấp, cần phân biệt rõ giữa “vật phụ” và “phụ kiện”, “tặng kèm”, hoặc “đồ tiêu hao”. Không phải phụ kiện nào cũng là vật phụ theo nghĩa pháp lý nếu nó không gắn với việc khai thác công dụng của vật chính theo tiêu chí của Điều 110. Do đó, khi soạn hợp đồng, mô tả tài sản nên nêu rõ các bộ phận, phụ kiện, giấy tờ hoặc vật đi kèm để tránh tranh cãi về phạm vi chuyển giao.

Lưu ý khi lập và thực hiện hợp đồng

Điều 110 đặc biệt hữu ích trong các giao dịch mua bán, tặng cho, trao đổi, thuê tài sản hoặc chuyển giao tài sản theo thỏa thuận. Nếu tài sản có nhiều bộ phận đi kèm, nên liệt kê cụ thể vật chính, vật phụ và tình trạng của từng phần để xác định rõ nghĩa vụ bàn giao. Trường hợp các bên muốn tách rời việc giao vật phụ, cần ghi nhận rõ bằng điều khoản riêng thay vì suy diễn từ tập quán hay thói quen giao dịch.

Về mặt tranh tụng, điều cần chứng minh là mối liên hệ chức năng giữa hai vật và sự tồn tại hay không tồn tại của thỏa thuận loại trừ. Đây là điểm then chốt để xác định bên giao đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ hay chưa. Nói cách khác, Điều 110 là công cụ kỹ thuật để “đóng khung” phạm vi tài sản phải giao, chứ không chỉ là một quy định định nghĩa mang tính lý thuyết.