Điều 108 Bộ luật dân sự 2015: Tài sản hiện có và tài sản hình thành trong tương lai

Ý nghĩa của quy định

Điều 108 của Bộ luật Dân sự 2015 xác lập ranh giới pháp lý giữa tài sản hiện có và tài sản hình thành trong tương lai. Cách phân loại này không nhằm mô tả tài sản theo nghĩa vật chất đơn thuần, mà nhằm xác định thời điểm tài sản đủ điều kiện để trở thành đối tượng giao dịch. Đây là nền tảng quan trọng để áp dụng các quy định về chuyển giao quyền sở hữu, bảo đảm thực hiện nghĩa vụ và xử lý tranh chấp tài sản.

Trọng tâm cần nắm

Tài sản hiện có là tài sản đã hình thành và chủ thể đã xác lập quyền sở hữu hoặc quyền khác đối với tài sản đó trước hoặc ngay tại thời điểm giao dịch. Ngược lại, tài sản hình thành trong tương lai gồm hai nhóm: tài sản chưa hình thành và tài sản đã hình thành nhưng quyền sở hữu chỉ được xác lập sau thời điểm giao dịch. Điểm mấu chốt là pháp luật nhìn vào thời điểm xác lập quyền, không chỉ nhìn vào việc tài sản đã tồn tại về mặt vật chất hay chưa.

Nhà làm luật hướng tới điều gì

Quy định này mở rộng khả năng tham gia giao dịch của các tài sản chưa hoàn tất nhưng đã có cơ sở hình thành rõ ràng trong thực tế. Mục tiêu là bảo đảm lưu thông dân sự, đặc biệt trong các quan hệ tài chính, đầu tư, mua bán theo dự án và giao dịch bảo đảm. Đồng thời, việc phân định rõ giúp hạn chế tranh chấp về việc một tài sản chưa đủ điều kiện pháp lý nhưng vẫn bị coi nhầm là tài sản hiện có.

Điều kiện để áp dụng đúng

Muốn áp dụng đúng Điều 108, cần xác định đồng thời hai yếu tố: thời điểm tài sản hình thành và thời điểm quyền đối với tài sản được xác lập. Nếu tài sản đã tồn tại nhưng quyền sở hữu chưa phát sinh tại thời điểm giao dịch, tài sản đó vẫn thuộc nhóm tài sản hình thành trong tương lai. Cách hiểu này đặc biệt quan trọng khi xem xét hiệu lực của hợp đồng và phạm vi tài sản dùng để bảo đảm nghĩa vụ.

Sai lầm thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất tài sản hình thành trong tương lai với tài sản “chưa tồn tại chút nào”. Thực tế, pháp luật còn bao gồm cả tài sản đã hình thành nhưng quyền sở hữu chưa được xác lập cho chủ thể tại thời điểm giao dịch. Nhầm lẫn thứ hai là chỉ cần tài sản đã xây dựng xong hoặc đã xuất hiện vật chất thì mặc nhiên là tài sản hiện có; cách hiểu này bỏ qua yếu tố pháp lý về quyền sở hữu.

Lưu ý khi áp dụng thực tế

Khi đánh giá một giao dịch liên quan đến tài sản, cần đọc Điều 108 cùng với quy định chuyên biệt về từng loại giao dịch, nhất là giao dịch bảo đảm. Không phải mọi tài sản hình thành trong tương lai đều có thể dùng cho mọi giao dịch theo cùng một cách; khả năng tham gia giao dịch còn phụ thuộc vào luật chuyên ngành và thời điểm phát sinh quyền. Vì vậy, việc xác định đúng trạng thái pháp lý của tài sản là bước đầu tiên để tránh vô hiệu giao dịch hoặc tranh chấp về quyền ưu tiên.