Điều 105 Bộ luật dân sự 2015: Tài sản

Phạm vi khái niệm tài sản

Điều 105 tiếp cận tài sản theo hướng liệt kê mở rộng, thay vì chỉ giới hạn ở vật có hình dạng hữu hình. Cách định nghĩa này cho thấy pháp luật dân sự Việt Nam coi tài sản là nền tảng của mọi quan hệ dân sự có giá trị kinh tế, từ sở hữu, chuyển giao, bảo đảm đến thừa kế. Vì vậy, khi xác định một đối tượng có phải là tài sản hay không, cần nhìn vào khả năng được pháp luật thừa nhận như một giá trị có thể xác lập quyền, định đoạt hoặc định giá bằng tiền.

Những nhóm tài sản cần lưu ý

Vật là tài sản theo nghĩa truyền thống; tiền là phương tiện thanh toán và cũng là tài sản độc lập; giấy tờ có giá phản ánh quyền tài sản được ghi nhận trong một công cụ pháp lý; còn quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền, được cụ thể hóa tại Điều 115 Bộ luật Dân sự 2015. Điểm này đặc biệt quan trọng vì nhiều tranh chấp thực tế phát sinh từ việc nhầm lẫn giữa tài sản hữu hình và quyền tài sản. Nếu chỉ nhìn vào hình thái vật chất mà loại trừ các quyền có giá trị kinh tế thì sẽ bỏ sót đối tượng bảo vệ của pháp luật.

Bất động sản, động sản và tài sản tương lai

Khoản 2 Điều 105 cho thấy tài sản được phân loại thành bất động sản và động sản, nhưng cả hai nhóm đều có thể tồn tại dưới dạng tài sản hiện có hoặc tài sản hình thành trong tương lai. Quy định này mở rộng đáng kể khả năng tham gia giao dịch đối với những tài sản chưa hoàn thiện tại thời điểm xác lập quyền hoặc nghĩa vụ. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng cho các giao dịch mua bán, thế chấp, cầm cố, chuyển nhượng hoặc bảo đảm nghĩa vụ đối với tài sản chưa hình thành đầy đủ.

Điều kiện áp dụng trên thực tế

Để một đối tượng được xử lý theo Điều 105, trước hết phải xác định đúng tính chất pháp lý của đối tượng đó: là vật, tiền, giấy tờ có giá hay quyền tài sản; là động sản hay bất động sản; là tài sản hiện có hay hình thành trong tương lai. Việc phân loại này không chỉ mang tính học thuật mà quyết định trực tiếp đến hiệu lực giao dịch, hình thức chuyển quyền và cơ chế bảo đảm. Trong thực tiễn, sai sót thường xuất phát từ việc đồng nhất mọi giá trị kinh tế với tài sản theo nghĩa pháp lý, trong khi chỉ những đối tượng đáp ứng tiêu chí của Bộ luật Dân sự mới được xử lý như tài sản.

Lỗi hiểu thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng chỉ tài sản hữu hình mới là tài sản. Thực tế, quyền tài sản và giấy tờ có giá cũng là tài sản, nên có thể trở thành đối tượng của giao dịch dân sự và biện pháp bảo đảm nếu đáp ứng điều kiện pháp luật chuyên ngành. Nhầm lẫn khác là coi “tài sản hình thành trong tương lai” là tài sản chưa có giá trị pháp lý; trái lại, Bộ luật Dân sự đã thừa nhận rõ loại tài sản này để phục vụ nhu cầu giao dịch và bảo đảm trước thời điểm hoàn thiện tài sản.

Lưu ý khi áp dụng

Khi vận dụng Điều 105 vào vụ việc cụ thể, cần kiểm tra đồng thời quy định của Điều 105 và các điều liên quan về quyền tài sản, bất động sản, động sản, cùng pháp luật chuyên ngành nếu đối tượng là đất đai, nhà ở, chứng khoán hoặc quyền sở hữu trí tuệ. Điều 105 chỉ đặt ra khung khái niệm và phân loại; hiệu lực chuyển dịch, đăng ký hay định đoạt còn phụ thuộc vào quy định chuyên biệt. Vì vậy, giá trị thực tiễn của điều luật nằm ở việc xác định đúng “đối tượng” trước khi xem xét “cách xử lý” đối tượng đó trong giao dịch hoặc tranh chấp.