Điều 10 Bộ luật dân sự 2015: Giới hạn việc thực hiện quyền dân sự
Bình luận Điều 10 BLDS 2015 về giới hạn lạm dụng quyền dân sự, dấu hiệu áp dụng và hệ quả pháp lý.
Điều 10. Giới hạn việc thực hiện quyền dân sự
1. Cá nhân, pháp nhân không được lạm dụng quyền dân sự của mình gây thiệt hại cho người khác, để vi phạm nghĩa vụ của mình hoặc thực hiện mục đích khác trái pháp luật.
2. Trường hợp cá nhân, pháp nhân không tuân thủ quy định tại khoản 1 Điều này thì Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác căn cứ vào tính chất, hậu quả của hành vi vi phạm mà có thể không bảo vệ một phần hoặc toàn bộ quyền của họ, buộc bồi thường nếu gây thiệt hại và có thể áp dụng chế tài khác do luật quy định.
Trọng tâm của Điều 10
Điều 10 không nhằm hạn chế quyền dân sự, mà nhằm ngăn việc sử dụng quyền như một công cụ gây hại hoặc trốn tránh trách nhiệm. Đây là cơ chế kiểm soát sự tự do dân sự theo nguyên tắc thiện chí, trung thực và tôn trọng lợi ích hợp pháp của chủ thể khác.
Điều luật này đặc biệt quan trọng trong các quan hệ dân sự có xung đột lợi ích, nơi một bên vẫn “đúng hình thức” về quyền nhưng lại sai về mục đích hoặc hậu quả sử dụng quyền.
Khi nào Điều 10 được áp dụng
Để kích hoạt Điều 10, phải có hành vi lạm dụng quyền dân sự. Dấu hiệu thường gặp là dùng quyền để gây thiệt hại cho người khác, để không thực hiện nghĩa vụ đã phát sinh, hoặc để đạt mục đích trái pháp luật. Chỉ khi có sự lệch chuẩn này, cơ quan có thẩm quyền mới xem xét áp dụng chế tài theo khoản 2.
Trọng tâm đánh giá không dừng ở việc “có quyền hay không”, mà nằm ở cách thức, mục đích và hậu quả của việc thực hiện quyền. Vì vậy, cùng một quyền nhưng cách sử dụng khác nhau có thể dẫn đến kết quả pháp lý hoàn toàn khác nhau.
Hệ quả pháp lý
Khi xác định có lạm dụng quyền, Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền có thể không bảo vệ một phần hoặc toàn bộ quyền của chủ thể vi phạm. Nếu hành vi gây thiệt hại, chủ thể đó còn phải bồi thường; ngoài ra, các chế tài khác sẽ được áp dụng nếu luật chuyên ngành có quy định.
Đây là cơ chế thể hiện quan điểm rất rõ của Bộ luật Dân sự 2015: quyền dân sự không phải là quyền tuyệt đối, và việc viện dẫn quyền để hợp thức hóa hành vi trái luật sẽ không được bảo vệ.
Cách hiểu sai thường gặp
Một hiểu sai phổ biến là cho rằng chỉ cần có quyền thì luôn được pháp luật bảo vệ. Thực tế, Điều 10 loại trừ trường hợp sử dụng quyền một cách lệch chuẩn, dù bề ngoài hành vi vẫn gắn với một quyền hợp pháp.
Hiểu sai thứ hai là đồng nhất “gây bất lợi cho người khác” với “lạm dụng quyền”. Không phải mọi hành vi gây thiệt hại đều bị coi là lạm dụng; phải có thêm yếu tố dùng quyền sai mục đích, trái nghĩa vụ hoặc trái pháp luật.
Lưu ý khi áp dụng
Khi xem xét một tình huống cụ thể, cần đối chiếu đồng thời ba yếu tố: chủ thể có quyền hay không, quyền đó được thực hiện nhằm mục đích gì, và hậu quả thực tế là gì. Thiếu một trong các yếu tố này thì việc áp dụng Điều 10 sẽ không chặt chẽ.
Trong thực tiễn, Điều 10 thường được dùng như cơ sở để bác bỏ yêu cầu hoặc hạn chế sự bảo vệ đối với hành vi “đúng quyền nhưng sai cách”. Vì vậy, đây là điều khoản có giá trị định hướng rất lớn trong việc ngăn ngừa lạm quyền trong quan hệ dân sự.